पित्ताशय काढल्यानंतरचे आयुष्य: काय बदलते आणि काय खाता येते

वैद्यकीय तपासणी डॉ. मुरलीधर बूब यांनी केली — एमएस, एफएआयएस, डीएलएस, एफएमएएस, लॅपरोस्कोपिक सर्जन व सर्जिकल गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

हा प्रश्न ऑपरेशनच्या आधी जवळपास कधीच येत नाही. तो येतो आठवडाभरानंतर, बहुधा फोनवर, आणि बहुधा रुग्णाकडून नव्हे तर घरातल्या काळजीत असलेल्या कुणाकडून: आता पित्ताशय काढलेच आहे, तर यांनी पुढचे आयुष्य खायचे काय?

कुठेतरी ही समजूत रुजली आहे की पित्ताशय गेले म्हणजे आयुष्यभर उकडलेले अन्न आणि साधी खिचडी. तसे मुळीच नाही. माझे बहुतेक रुग्ण महिनाभरात घरच्या नेहमीच्या जेवणावर परततात, आणि बरेच जण सांगतात की आता जेवणात त्या वर्षांपेक्षा जास्त आनंद वाटतो — जेव्हा ते भीत भीत ताटातले अन्न ढवळत बसायचे आणि पुढच्या दुखण्याची वाट पाहायचे.

तर हे प्रामाणिक चित्र — काय बदलते, काय बदलत नाही, आणि मधले आठवडे कसे काढायचे.

पित्ताशय करत काय होते, आणि त्याशिवाय शरीर कसे चालते

पित्त यकृत तयार करते, पित्ताशय नाही. पित्ताशय ही एक साठवणीची पिशवी आहे, त्यापलीकडे काही नाही. ती दोन जेवणांच्या मध्ये पित्त जमा करते, घट्ट करते, आणि तेलकट अन्न आतड्यात पोहोचताच एक मात्रा पिळून सोडते.

पिशवी काढून टाका, यकृत आधीसारखेच पित्त बनवत राहील. बदलते ती फक्त पोहोचवण्याची पद्धत. एका नेमक्या वेळी उडणाऱ्या फवाऱ्याऐवजी आता पित्त नलिकेतून सतत थोडेथोडे आतड्यात झिरपत राहते. रोजच्या जेवणासाठी ते भरपूर असते. फक्त खूप मोठे, खूप तेलकट जेवण एकदम आले तरच ही व्यवस्था कमी पडते — आणि तेही पुढच्या काही महिन्यांत सुधारते, कारण पित्तनलिका थोडी रुंदावून जुळवून घेते.

शरीरशास्त्रातली पूर्ण गोष्ट एवढीच आहे. म्हणूनच नंतर कुणालाही आयुष्यभर बदली औषध लागत नाही.

पहिले दोन आठवडे: हलके, पण उपाशी नाही

लॅपरोस्कोपिक पित्ताशय ऑपरेशन नंतरचे पहिले काही दिवस भूक कमी असते आणि भुलीच्या औषधामुळे आतडे सुस्त असते. दोन मोठ्या ताटांऐवजी थोडे थोडे आणि वारंवार खा.

वरण, भात, पोळी, दही, खिचडी, भाज्यांचे सूप, फळे, अंडी आणि ताक हे सहज पचते. दिवसभर पाणी पीत राहा — पहिल्या आठवड्यातल्या अशक्तपणामागे ऑपरेशनपेक्षा पाण्याची कमतरता जास्त असते.

पुढे ढकलायच्या, पण कायमच्या बंद न करायच्या गोष्टी: तळलेले पदार्थ, जड मसालेदार रस्से, मलई, भरपूर तूप, आणि लग्नसमारंभातले ते ताट जे कुणाचेही पोट जड करेल. या कायमच्या निषिद्ध नाहीत. मुद्दा एवढाच की स्थिरावत असलेले पचन त्या नीट पेलत नाही, आणि पहिल्या आठवड्यातली एक त्रासदायक संध्याकाळ माणसाला पटवून देते की आता आपण कधीच नेहमीसारखे खाऊ शकणार नाही.

“आता आयुष्यभर खिचडीच खायची का?”

नाही — आणि मी हे ठामपणे सांगतो, कारण ही भीती फार सामान्य आहे. हलका आहार हा जखम भरत असलेल्या आठवड्यांपुरता आहे, उरलेल्या आयुष्यासाठी नाही. साधारण महिन्याभरात बहुतेक जण घरचे रोजचे जेवण घेऊ लागतात. काहींमध्ये फक्त एकच बदल टिकतो — खूप जड, तेलकट जेवण पूर्वीपेक्षा जड वाटते, त्यामुळे ते रोजच्या सवयीऐवजी कधीतरीचा आनंद बनते. ही काही शिक्षा नाही.

पहिल्या महिन्यानंतर: ताट पुन्हा उभे करताना

पदार्थ एकदम नव्हे, एकेक करून परत आणा. आधी घरचे नेहमीच्या प्रमाणातले तेल, मग जड पदार्थ — आणि प्रत्येकाला तोलण्याआधी दोन दिवस द्या.

काही सवयी खरोखर मदत करतात, आणि त्या कुणालाही उपयोगी पडणाऱ्याच आहेत:

• लांबलचक दिवसाच्या शेवटी एकच भरगच्च जेवण घेण्याऐवजी ठरलेल्या वेळी जेवणे
• स्निग्धांश एकाच ताटात न कोंबता दिवसभरात वाटून घेणे
• आहारात विरघळणारा फायबर ठेवणे — ओट्स, केळे, सफरचंद, इसबगोल
• रोज चालणे; पचनासाठी हालचाल बहुतेक गोळ्यांपेक्षा जास्त करते
• सुरुवातीच्या महिन्यांत मद्यापासून दूर राहणे

लक्षात घ्या, या यादीत पित्ताशय काढलेल्यांसाठी खास बनवलेला एकही नियम नाही. मुद्दा नेमका तोच आहे.

जेवणानंतरचे जुलाब: असे का होते

काही जणांना ऑपरेशननंतरच्या महिन्यांत पातळ आणि घाईने होणारे शौच जाणवते, बहुधा जड जेवणानंतर तासाभरात. कारण आहे सतत झिरपणारे पित्त — जे पित्त पुढे जाऊन पुन्हा शोषले जात नाही, ते मोठ्या आतड्याला चाळवते.

हा त्रास आहे, धोका नाही, आणि तो सहसा हळूहळू ओसरतो. कमी प्रमाणात जेवणे, एका वेळी कमी स्निग्धांश आणि जास्त विरघळणारा फायबर बहुतेक प्रकरणे सांभाळतात. जिथे सांभाळत नाहीत तिथे पित्त बांधून ठेवणारी सोपी औषधे आहेत आणि ती चांगली चालतात. त्यामुळे हे गुपचूप सहन करत आयुष्याची घडी बदलण्याऐवजी फॉलो-अपमध्ये नक्की सांगा.

“जड जेवणानंतर वीस मिनिटांतच पळत बाथरूमला जावे लागते. ऑपरेशनमध्ये काही चुकले का?”

जवळपास नक्कीच नाही. सहा आठवड्यांच्या भेटीत मी सर्वात जास्त ऐकणारी हीच तक्रार आहे, आणि ती थेट पित्त आता आतड्यापर्यंत कसे पोहोचते यातून येते. मला सांगा. यावर उपचार चांगले चालतात, आणि बहुतेकांमध्ये शरीर जुळवून घेताच काही महिन्यांत हे आपोआप निघून जाते.

गैरसमज विरुद्ध वस्तुस्थिती

गैरसमज: आता कायमचे तेल सोडावे लागेल. वस्तुस्थिती: घरचे नेहमीचे तेल नेहमीच्या प्रमाणात अगदी ठीक आहे. अडचण येते ती एका वेळी खाल्लेल्या खूप तेलकट जेवणाने, आणि तीही काहींनाच.

गैरसमज: पचन कायमचे कमजोर होते. वस्तुस्थिती: बहुसंख्य लोकांचे पचन पूर्ववत होते. ऑपरेशनने यकृताची पित्तनिर्मिती बदलत नाही.

गैरसमज: खडे पुन्हा होऊ शकतात. वस्तुस्थिती: जे पित्ताशय आता आहेच नाही, त्यात नाही. क्वचित पित्तनलिकेत खडा तयार होऊ शकतो — म्हणूनच नवी कावीळ किंवा पोटाच्या वरच्या भागातले तीव्र दुखणे नेहमी तपासून घ्यावे, जुनाच त्रास परतला असे गृहीत धरू नये.

आम्हाला फोन करा — वाट पाहू नका

• डोळे किंवा त्वचा पिवळसर होणे, गडद रंगाची लघवी, किंवा फिकट रंगाचे शौच
• थंडी वाजून ताप
• पोटाच्या वरच्या भागात तीव्र दुखणे, विशेषतः उलट्यांसह
• पहिल्या आठवड्यानंतर दुखणे कमी होण्याऐवजी वाढणे
• वारंवार उलट्या, किंवा पाणीही पोटात न टिकणे
• काही आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणारे किंवा दिनक्रम बिघडवणारे जुलाब
• जखम लाल होणे, सुजणे, किंवा त्यातून स्राव होणे

बरे होण्याचा उरलेला टप्पा आमच्या दिवसागणिक रिकव्हरी मार्गदर्शकात सविस्तर दिला आहे.

फॉलो-अपला काय अपेक्षित आहे

तुम्ही काय काय खात आहात आणि कोणती गोष्ट वारंवार त्रास देते याची ढोबळ नोंद करून आणा. केबिनमध्ये बसून अर्धवट आठवणाऱ्या लक्षणांच्या लांब यादीपेक्षा ती कितीतरी जास्त उपयोगी पडते.

आम्ही जखमा पाहू, शौचाच्या सवयीबद्दल विचारू, आणि तुम्ही कोणते पदार्थ पुन्हा सुरू केले व ते कसे गेले हे बघू. जुलाबाचा त्रास असेल तर हीच ती भेट जिथे ते सांगायचे. बहुतेक फॉलो-अप याच वाक्याने संपतात की तुम्ही आधी जे काही करत होता ते सगळे पुन्हा सुरू करू शकता — आणि ऑपरेशनचा हेतूही शेवटी तोच होता.

तुम्ही पित्ताशयाच्या ऑपरेशनमधून सावरत असाल, किंवा तुमच्या खड्यांना खरोखर ऑपरेशन लागते का हे अजून ठरवत असाल, तर अमरावतीच्या शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटरची सर्जरी टीम तुमच्याशी सविस्तर बोलायला तयार आहे. +91-8668954915 वर फोन करा किंवा आमच्या संपर्क पानावरून संपर्क साधा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.