गर्भाशयातील फायब्रॉइड: प्रत्येक वेळी शस्त्रक्रिया आवश्यक असते का?

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ मनन बूब — MBBS (KEM), MS ObGyn (गोल्ड मेडलिस्ट), DNB, कन्सल्टंट स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि लॅप्रोस्कोपिक सर्जन, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

सोनोग्राफीचा अहवाल हातात पडतो आणि एकच शब्द सगळा घोटाळा करतो: फायब्रॉइड. माझ्या खोलीपर्यंत पोहोचेपर्यंत तिने फोनवर डझनभर पाने वाचलेली असतात, शस्त्रक्रिया करावीच लागणार हे ठरवलेले असते, आणि रुग्णालयात असताना मुलांना कोण सांभाळणार हेही ठरवून झालेले असते.

मग मी विचारतो की त्रास काय होतो आहे, आणि बऱ्याचदा उत्तर असते: काहीच नाही.

हा संवाद जवळपास दर आठवड्याला होतो, म्हणून सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आधी सांगतो. फायब्रॉइड हे निदानातले एक निरीक्षण आहे, शस्त्रक्रियेचा निर्णय नव्हे. अनेक स्त्रिया ती वर्षानुवर्षे बाळगतात आणि कधीच शस्त्रक्रियेची वेळ येत नाही; काहींना तर आपल्याला फायब्रॉइड होती हेही कधी कळत नाही.

फायब्रॉइड म्हणजे नेमके काय

फायब्रॉइड — म्हणजे मायोमा, आणि बहुतेक रुग्ण जिला गाठ म्हणतात ती — गर्भाशयाच्या स्नायूंच्या भिंतीतून उगवलेली घट्ट, कर्करोग नसलेली गाठ आहे. ती हार्मोन्सला प्रतिसाद देते, म्हणूनच प्रजननक्षम वयात दिसते, गर्भारपणात वाढू शकते, आणि रजोनिवृत्तीनंतर सहसा शांतपणे लहान होत जाते.

यातल्या दोन गोष्टी लोकांना आश्चर्यचकित करतात. या जवळपास नेहमीच निरुपद्रवी असतात आणि त्यांचे कर्करोगात रूपांतर होणे खरोखरच दुर्मिळ आहे. आणि फायब्रॉइड असणे म्हणजे तिच्यापासून कधीतरी त्रास होणारच, असे मुळीच नाही.

आकारापेक्षा जागा कितीतरी जास्त महत्त्वाची

हाच मुद्दा सर्वाधिक निसटतो, आणि तोच सगळे चित्र बदलतो.

फायब्रॉइड तुमचे काय करणार हे तिच्या सेंटीमीटरपेक्षा खूप कमी आणि गर्भाशयाच्या भिंतीत ती कुठे बसली आहे यावर खूप जास्त ठरते.

• सबम्युकोसल — आतल्या पोकळीत फुगणारी, म्हणजे जिथे गर्भ राहतो अगदी तिथे. खरा त्रास याच देतात. लहानशी असली तरी ती जास्त रक्तस्राव करू शकते किंवा गर्भधारणेच्या आड येऊ शकते.
• इंट्राम्युरल — स्नायूंच्या भिंतीच्याच आत. सर्वात सामान्य प्रकार. लहान असतील तर बऱ्याचदा गप्प राहतात; मोठ्या असतील तर जडपणा, दाब आणि वेदना देतात.
• सबसेरोसल — बाहेरील पृष्ठभागावरून बाहेरच्या दिशेने वाढणारी. या आश्चर्य वाटावे इतक्या मोठ्या होऊ शकतात आणि तरीही मूत्राशय किंवा आतड्यावरील दाबापलीकडे काहीच करत नाहीत.

त्यामुळे अहवालात “४ सेमी फायब्रॉइड” लिहिलेले असेल आणि तुम्हाला अगदी ठीक वाटत असेल, तर तो आकडा एकटा आम्हाला फारच थोडे सांगतो. तुमची पाळी कशी चालली आहे हे मला त्यापेक्षा कितीतरी जास्त जाणून घ्यायचे असते.

“माझ्या अहवालात ५ सेमी आहे. शेजारणीची ३ सेमीची शस्त्रक्रिया झाली. माझी तशीच का ठेवली जाते आहे?”

कारण तिची ३ सेमीची बहुधा आतल्या पोकळीत बसली होती आणि दर महिन्याला तिचा रक्तस्राव वाहवत होती, तर तुमची बाहेरच्या भिंतीत आपल्या कामाशी काम ठेवून आहे. सारखाच आकार असलेल्या दोन फायब्रॉइडची उत्तरे पूर्णपणे वेगळी असू शकतात. मैत्रिणी आणि नातेवाइकांशी अहवाल ताडून पाहण्यातून खूपच अनावश्यक भीती तयार होते.

फक्त निरीक्षण हेच खरोखर योग्य उत्तर कधी असते

फायब्रॉइड योगायोगाने सापडली असेल, तुमची पाळी सामान्य असेल, वेदना किंवा दाब नसेल आणि गर्भधारणेत अडचण येत नसेल, तर प्रामाणिक सल्ला सहसा निरीक्षणाचाच असतो — काही महिन्यांनी पुन्हा स्कॅन, आणि लक्षणे दिसल्यास कधीही यायची मोकळीक.

हे दुर्लक्ष नाही. त्रास न देणाऱ्या फायब्रॉइडची शस्त्रक्रिया करणे म्हणजे फायदा नसताना शस्त्रक्रियेचा धोका पत्करणे. रजोनिवृत्ती जवळ आली असेल तर ती तशीच ठेवण्याचे कारण आणखी बळकट होते, कारण उतरणारे हार्मोन्स ते लहान करण्याचे काम बऱ्याचदा आपणहून करतात.

उपचार कधी आवश्यक ठरतात: एक झटपट तपासणी-यादी

यापैकी काहीही तुम्हाला लागू होत असेल तर अपॉइंटमेंट घ्या:

• दर तासाला पॅड भिजेल इतका रक्तस्राव, किंवा एक रुपयाच्या नाण्यापेक्षा मोठ्या गुठळ्या
• साधारण आठवड्याहून अधिक चालणारा रक्तस्राव, किंवा दोन पाळ्यांच्या मधे रक्त जाणे
• थकवा, दम लागणे किंवा धडधड — रक्तक्षयाची शांत चिन्हे
• ओटीपोटात सतत दाब, खालच्या पोटात जडपणा, किंवा जवळिकीच्या वेळी वेदना
• वारंवार लघवीला जावे लागणे, किंवा लघवी-शौच पूर्ण न होणे
• वर्षभर प्रयत्न करूनही गर्भधारणा न होणे, किंवा वारंवार सुरुवातीचा गर्भपात
• माहीत असलेली फायब्रॉइड झपाट्याने वाढणे, किंवा रजोनिवृत्तीनंतरचा कोणताही रक्तस्राव

या यादीतील तिसऱ्या मुद्द्याकडे स्त्रिया वर्षानुवर्षे दुर्लक्ष करतात. महिन्यामागून महिना हळूहळू जाणारे रक्त लोह इतक्या सावकाश संपवते की थकवा हेच सामान्य आयुष्य वाटू लागते. फायब्रॉइडवर उपचार आणि रक्तक्षय भरून काढल्यावर बऱ्याचदा ती ऊर्जा परत मिळते, जिचे हरवणेही लक्षात आले नव्हते. तुमचे चक्रही अनियमित झाले असेल, तर अनियमित पाळी यावरचा आमचा लेख तपासून पाहण्याजोगी इतर कारणे सांगतो.

शस्त्रक्रियेच्या आधी काय काय येते

इथे एक पूर्ण शिडी आहे, आणि ऑपरेशन थिएटर तिच्या सर्वात वरच्या पायरीवर आहे, सर्वात खालच्या नाही.

औषधे. पाळीच्या दिवसांत घेतलेली ट्रॅनेक्झॅमिक ॲसिड आणि वेदना-सूज कमी करणारी औषधे रक्तस्राव लक्षणीयरीत्या कमी करू शकतात. आयर्न त्यासोबत तयार झालेला रक्तक्षय भरून काढते.

हार्मोनल उपचार. गर्भाशयात बसवले जाणारे हार्मोन सोडणारे IUD निवडक स्त्रियांमध्ये जास्त रक्तस्राव चांगल्या प्रकारे आटोक्यात ठेवते, विशेषतः जिथे आतल्या पोकळीचा आकार बिघडलेला नाही. हार्मोनच्या गोळ्यांचीही स्वतःची जागा आहे.

Hysteroscopy ने काढणे. पोकळीत फुगलेल्या फायब्रॉइडसाठी नैसर्गिक मार्गाने आत नेलेली दुर्बीण ती खरवडून काढू शकते — पोटावर एकही छेद न घेता, आणि सहसा एकाच दिवसाची प्रक्रिया म्हणून. हे कसे केले जाते ते आमच्या डायग्नोस्टिक आणि ऑपरेटिव्ह हिस्टेरोस्कोपी पानावर वाचता येईल.

Myomectomy. फायब्रॉइड काढून गर्भाशय राखणे. ज्या स्त्रीला मूल हवे आहे, किंवा जिला फक्त आपले गर्भाशय ठेवायचे आहे, तिच्यासाठी हीच शस्त्रक्रिया आहे — आणि कीहोल मार्गाने केली तर लहान छेद आणि नेहमीच्या आयुष्यात झपाट्याने परतणे. पाहा लॅप्रोस्कोपिक myomectomy.

गर्भाशय काढणे (hysterectomy). यामुळे समस्या कायमची संपते आणि कुटुंब पूर्ण झालेले असताना व लक्षणे तीव्र असताना हा रास्त पर्याय ठरतो. हा विचारपूर्वक घेतलेला निर्णय असावा, पहिला सल्ला कधीच नको. आमचा hysterectomy आणि लॅप्रोस्कोपिक पर्याय हा लेख ते नीट समजावून सांगतो.

“माझी अजून मुले झालेली नाहीत. फायब्रॉइड अडथळा ठरेल का, आणि शस्त्रक्रियेने गर्भाशयाला इजा होईल का?”

बहुतेक फायब्रॉइड गर्भधारणा रोखत नाहीत. ज्या अडथळा आणतात त्या सहसा आतल्या पोकळीचा आकार बिघडवणाऱ्या असतात — आणि नेमक्या त्याच प्रयत्न सुरू करण्याआधी काढण्याजोग्या असतात. राहिला प्रश्न इजेचा: myomectomy ही दुरुस्तीची कामगिरी आहे, गर्भाशयाला अधिक चांगली संधी मिळावी म्हणून केलेली, आणि स्नायू पुन्हा भक्कमपणे शिवणे हाच तो भाग आहे ज्यावर आम्ही सर्वाधिक मेहनत घेतो. मी जे करणार नाही ते म्हणजे बाहेरच्या भिंतीवर निरुपद्रवीपणे बसलेली फायब्रॉइड काढून त्याला प्रजनन उपचार म्हणणे.

गैरसमज विरुद्ध वस्तुस्थिती

गैरसमज: तशीच ठेवली तर फायब्रॉइडचा कर्करोग होतो. वस्तुस्थिती: कर्करोगात रूपांतर दुर्मिळ आहे. आम्ही लक्ष ठेवतो ते असामान्यपणे झपाट्याने वाढण्यावर, किंवा रजोनिवृत्तीनंतरच्या वाढीवर — फॉलो-अप स्कॅन त्यासाठीच असतो.

गैरसमज: विशिष्ट आहार किंवा तेल तिला विरघळवते. वस्तुस्थिती: खाल्ल्याने किंवा लावल्याने फायब्रॉइड लहान होते असे कुठेही सिद्ध झालेले नाही. चांगला आहार आणि रक्तक्षय भरून काढणे तुम्हाला खूपच बरे वाटायला लावेल, आणि ते करण्याजोगे आहे — पण त्याने काही निघून जात नाही.

गैरसमज: एकदा फायब्रॉइड झाली की गर्भाशय काढावेच लागणार. वस्तुस्थिती: बहुतेक स्त्रियांमध्ये ती वेळ कधीच येत नाही.

अपॉइंटमेंटला काय होईल

तुमचे आधीचे स्कॅन सोबत आणा आणि गेल्या काही चक्रांची ढोबळ नोंद — किती दिवस, किती जास्त, गुठळ्या जातात का. लोकांना वाटते त्यापेक्षा याचा कितीतरी जास्त उपयोग होतो. अलीकडचा हिमोग्लोबिनचा अहवाल असेल तर तोही उपयोगी पडतो.

आम्ही तपासणी करू आणि सहसा पेल्विक अल्ट्रासाउंड पुन्हा करू किंवा पाहू, कारण आम्हाला प्रत्येक फायब्रॉइडची जागा पाहायची असते, केवळ आकार नाही. त्यानंतर बोलणे होते ते तुमची लक्षणे प्रत्यक्षात तुमच्याकडून काय हिरावून घेत आहेत यावर: झोप, काम, प्रवास, दर महिन्याचे ते दिवस जे तुम्ही मोजणीतूनच वगळून टाकता. अहवालावर छापलेल्या आकारापेक्षा हेच पुढे काय करायचे ते ठरवते.

अनेक स्त्रिया त्या सल्लामसलतीतून कोणतीही शस्त्रक्रिया नसलेली योजना घेऊन बाहेर पडतात. फायब्रॉइड असा शब्द असलेला स्कॅन अहवाल तुमच्या हातात दिला गेला असेल आणि त्याचा तुमच्यासाठी नेमका अर्थ काय हे कुणी समजावून सांगितले नसेल, तर अमरावतीतील शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटरची स्त्रीरोग टीम बसून तुमच्याशी सविस्तर बोलेल. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा आमच्याशी संपर्क साधा पृष्ठाद्वारे पोहोचा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.