सिझेरियन सेक्शन (LSCS)

वैद्यकीय पुनरावलोकन: डॉ. दर्शना अजमेरा, MBBS (नायर, मुंबई), MS ObGyn (ऑनर्स) - प्रसूतीतज्ज्ञ, स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि भ्रूण वैद्यक तज्ज्ञ

हे काय आहे

सिझेरियन सेक्शन, ज्याला आपण LSCS (लोअर सेगमेंट सिझेरियन सेक्शन) म्हणतो, ही अशी शस्त्रक्रिया आहे ज्यात आईच्या पोटाच्या खालच्या भागात आणि गर्भाशयात छेद घेऊन बाळाला बाहेर काढले जाते. “लोअर सेगमेंट” म्हणजे छेद गर्भाशयाच्या खालच्या, पातळ भागात घेतला जातो, जो चांगला भरतो आणि पुढे बहुतेक स्त्रियांना नॉर्मल प्रसूतीचा प्रयत्न करू देतो.

एक गोष्ट स्पष्ट सांगते: सिझेरियन हा बाळंतपणाचा सोपा मार्ग नाही, आणि आम्ही तो नॉर्मल प्रसूतीपेक्षा चांगला म्हणून कधीही मांडत नाही. सामान्य गर्भधारणा असलेल्या बहुतेक निरोगी स्त्रियांसाठी नॉर्मल प्रसूती अधिक सुरक्षित असते आणि त्यातून बरे होणेही लवकर होते. सिझेरियन अशा परिस्थितींसाठी आहे जिथे तुमच्यासाठी किंवा बाळासाठी तो दुसऱ्या मार्गापेक्षा सुरक्षित असतो. हा निर्णय प्रत्यक्षात कसा तोलला जातो ते आमच्या नॉर्मल डिलिव्हरी की सी-सेक्शन या लेखात वाचता येईल.

कोणाला गरज असते

सिझेरियन आधीच ठरवलेले असू शकते, किंवा प्रसूतीदरम्यान काही बदलल्यास घेतले जाते. कारणे काही गटांत मोडतात.

• प्लासेंटाच्या समस्या. प्लासेंटा गर्भाशयमुख झाकत असेल (प्लासेंटा प्रिव्हिया) तर नॉर्मल प्रसूती असुरक्षित ठरते, कारण जोरदार रक्तस्राव होऊ शकतो.
• बाळाची असामान्य स्थिती, जसे ब्रीच किंवा आडवे असणे, जेव्हा बाळाला वळवण्याचा प्रयत्न अयशस्वी झाला असेल किंवा योग्य नसेल. जुळ्यांमध्ये प्रत्येक प्रकरण वेगळे तपासले जाते; काही नॉर्मल होतात, काही नाही.
• प्रसूती पुढे न सरकणे, चांगल्या आकुंचनांनंतरही, किंवा बाळाचे डोके मातेच्या कटीच्या हाडातून जाण्यासाठी खूप मोठे असणे.
• प्रसूतीत बाळाला त्रास होत असल्याची चिन्हे, जसे ठोक्यांचा असामान्य नमुना जो सुधारत नाही.
• पूर्वीचे सिझेरियन किंवा गर्भाशयावरील शस्त्रक्रिया, जिथे प्रसूतीच्या ताणाने टाके उघडण्याचा धोका असतो. यातील अनेक जणी तरीही नॉर्मल प्रसूतीचा प्रयत्न करू शकतात, पण सर्वच नाही.
• आईची वैद्यकीय स्थिती, जसे तीव्र प्री-एक्लॅम्पसिया, काही हृदयविकार, किंवा जननेंद्रियाच्या हर्पिसचा सक्रिय संसर्ग.
• बाळाशी संबंधित स्थिती, जी स्कॅनमध्ये दिसते आणि ज्यामुळे प्रसूती बाळासाठी असुरक्षित ठरते.

“नर्स म्हणतात की माझी शुगर आणि बीपी नॉर्मल आहेत. मग डॉक्टर सिझेरियनबद्दल का बोलतात?” कारण निर्णय क्वचितच एका आकड्यावर अवलंबून असतो. आम्ही बाळाचा आकार व स्थिती, प्लासेंटा, कोणतेही जुने टाके, गर्भाशयमुखाचे वर्तन आणि बाळाच्या ठोक्यांची स्थिती, सगळे पाहतो. रिपोर्ट सगळा ठीक दिसला तरी एखाद्या विशिष्ट स्त्रीसाठी प्रसूती धोकादायक असू शकते. नेमके कारण सोप्या शब्दांत विचारा; तो तुमचा आणि तुमच्या कुटुंबाचा हक्क आहे.

ती कशी केली जाते

ऑपरेशनपूर्वी तुमची तपासणी होते, रक्तगटाची खात्री केली जाते, ड्रिप लावली जाते आणि बधिर झाल्यावर कॅथेटर घातले जाते. छेदापूर्वी लगेच प्रतिजैविक दिले जाते, कारण तेव्हा ते सर्वात चांगले संरक्षण करते.

भूल लागू झाल्यावर पोट स्वच्छ करून झाकले जाते. पोटाच्या खालच्या भागात, अनेकदा बिकिनी रेषेच्या बाजूने, सुमारे 10 ते 15 सेमीचा छेद त्वचा आणि खालच्या थरांतून घेतला जातो. मूत्राशय हळुवारपणे बाजूला केले जाते आणि गर्भाशयाच्या खालच्या भागात छोटा छेद घेतला जातो. मग पहिल्या छेदानंतर काही मिनिटांतच बाळाला बाहेर काढले जाते. नाळ क्लॅम्प करून कापली जाते, बाळाची तपासणी होते, ते तुम्हाला किंवा तुमच्या जोडीदाराला दिले जाते आणि प्लासेंटा काढली जाते.

त्यानंतर सर्वाधिक वेळ लागणारा भाग येतो: गर्भाशय थर-थराने शिवणे, रक्तस्त्रावाची तपासणी करणे, आणि पोटाचे थर व त्वचा टाक्यांनी किंवा स्टेपलने बंद करणे. संपूर्ण ऑपरेशनला साधारणपणे 45 मिनिटे ते एक तास लागतो; पुन्हा होणारे सिझेरियन किंवा कठीण प्रकरणात जास्त वेळ लागू शकतो.

भूल, कालावधी आणि रुग्णालयातील मुक्काम

बहुतेक सिझेरियन स्पाइनल भूल देऊन होतात, कधी कधी एपिड्युरलसह, त्यामुळे तुम्ही छातीपासून खाली बधिर पण शुद्धीवर आणि आरामात असता. जनरल भूल खऱ्या आणीबाणीत किंवा स्पाइनल देता न आल्यास वापरली जाते. तुमच्यासाठी काय योग्य आहे ते भूलतज्ज्ञ समजावून सांगतात.

थिएटरमध्ये साधारण 45 ते 60 मिनिटे लागतात, नंतर एक-दोन तास रिकव्हरीत. गुंतागुंत नसलेल्या सिझेरियनमध्ये रुग्णालयात साधारणपणे 3 ते 4 दिवस राहावे लागते; बाळाला किंवा तुम्हाला विशेष काळजी लागल्यास अधिक.

रिकव्हरी

पहिला दिवस. काही तासांत बधिरपणा उतरतो. जखम दुखते, आणि गर्भाशय आकुंचन पावताना सौम्य कळा जाणवू शकतात. आम्ही नियमित वेदनाशामक देतो, आणि तुम्हाला बसवून काही पावले चालवले जाते. स्तनपान सुरू होऊ शकते. कॅथेटर 12 ते 24 तासांत काढले जाते.

पहिला आठवडा. दर काही तासांनी थोडे चाला; त्यामुळे रक्ताच्या गाठी होत नाहीत आणि आतडी चालते. खोकताना, हसताना किंवा दूध पाजताना जखमेला उशीचा आधार द्या. योनीतून रक्तस्राव सामान्य आहे आणि सुरुवातीला जास्त असतो. घरी जाण्यापूर्वी ड्रेसिंग तपासले जाते, आणि टाके किंवा स्टेपल प्रकारानुसार साधारण 5 ते 7 व्या दिवशी काढले किंवा तपासले जातात.

आठवडे 2 ते 4. दुखणे कमी होत जाते, पण थकवा लवकर येतो आणि टाक्यांच्या जागी खाज किंवा बधिरपणा जाणवू शकतो. बाळापेक्षा जड काही उचलू नका. हलकी घरकामे चालतात. गाडी तेव्हाच चालवा जेव्हा न अडखळता जोरात ब्रेक लावू शकाल.

6 आठवड्यांपर्यंत. बहुतेक स्त्रियांना बरेच बरे वाटते. आम्ही तुमची तपासणी करतो, टाके आणि रक्तस्राव पाहतो, आणि गर्भनिरोधन व पुढील गर्भधारणेतील अंतर यावर बोलतो. साधारणपणे किमान 18 महिने थांबण्याचा सल्ला दिला जातो.

ताप, लाल, गरम, पाझरणारी किंवा उघडणारी जखम, गाठींसह जोरदार रक्तस्राव, पाय दुखणे व सुजणे, किंवा धाप लागणे यासाठी त्याच दिवशी या.

धोके आणि गुंतागुंत

प्रत्येक ऑपरेशनमध्ये धोके असतात, आणि हेही त्याला अपवाद नाही; पण चांगल्या हातांत गंभीर समस्या कमी असतात.

• रक्तस्राव, ज्यात कधी कधी रक्त द्यावे लागू शकते.
• संसर्ग जखमेत, गर्भाशयाच्या आतील आवरणात किंवा मूत्रमार्गात.
• रक्ताच्या गाठी पायांत किंवा फुफ्फुसांत, म्हणून आम्ही लवकर हालचाल करायला सांगतो आणि कधी रक्त पातळ करणारे औषध देतो.
• मूत्राशय किंवा आतड्याला इजा, दुर्मिळ, आणि पूर्वी पोटाची शस्त्रक्रिया झाली असल्यास थोडी जास्त शक्यता.
• चिकटे (अडहेजन) म्हणजे आतील व्रणाचे ऊतक, ज्यामुळे नंतरची ऑपरेशन्स कठीण होऊ शकतात.
• पुढील गर्भधारणांमध्ये टाक्यांशी संबंधित समस्या, जसे प्लासेंटा प्रिव्हिया, प्लासेंटाचे असामान्य चिकटणे, आणि क्वचित प्रसूतीत टाके उघडणे.
• नवजात बाळाला श्वासाच्या त्रासाची थोडी जास्त शक्यता सिझेरियननंतर, विशेषतः वैद्यकीय कारणाशिवाय 39 आठवड्यांपूर्वी केल्यास.
• भूलेशी संबंधित गुंतागुंत, जसे स्पाइनलनंतर डोकेदुखी, रक्तदाब कमी होणे, किंवा अगदी क्वचित गंभीर प्रतिक्रिया.
• जास्त वेळ बरे होणे आणि सुरुवातीच्या आठवड्यांत नॉर्मल प्रसूतीपेक्षा जास्त वेदना.

पर्याय

जिथे खरोखर पर्याय असतो, तो नॉर्मल प्रसूती आहे, गरज असल्यास कळा आणून किंवा देखरेखीसह. ब्रीच बाळांमध्ये पूर्ण दिवसांनी बाहेरून बाळाला हळुवारपणे वळवण्याची पद्धत (एक्स्टर्नल सेफॅलिक व्हर्जन) सुचवली जाऊ शकते. एक पूर्वीचे लोअर सेगमेंट सिझेरियन असलेल्या स्त्रियांमध्ये ट्रायल ऑफ लेबर अनेकदा योग्य असते. हे सर्व सिझेरियनच्या कारणांसोबत तोलले जाते, आणि प्रत्येक मार्गात काय मिळते व काय गमावले जाते ते आम्ही नेहमी सांगतो.

जेव्हा कारण आणीबाणीचे असते, जसे बाळाला त्रास किंवा जोरदार रक्तस्राव, तेव्हा वाट पाहण्यासारखा पर्याय नसतो, आणि वेग सर्वात महत्त्वाचा असतो. येथे गर्भधारणेची काळजी कशी आयोजित केली आहे ते आमच्या प्रसूती व स्त्रीरोग विभागात पाहा, जोखमीच्या गर्भधारणेच्या स्कॅनसाठी आमची भ्रूण वैद्यक सेवा पाहा, किंवा आम्ही करत असलेल्या सर्व प्रक्रिया पाहा.

खर्च किती येतो

खालील मर्यादा सर्व-समावेशक आहेत: सर्जनची फी, ऑपरेशन थिएटर, भूल, सामान्य मुक्कामाचे खोली भाडे, औषधे आणि नियमित तपासण्या.

गुंतागुंत नसलेले, एका बाळाचे सिझेरियन: ₹40,000 – ₹70,000

उच्च जोखमीचे सिझेरियन (पूर्वीचे LSCS, प्लासेंटा प्रिव्हिया, जुळे): ₹45,000 – ₹75,000

कृपया लक्षात घ्या: वरील आकडे सर्वसाधारण रुग्णासाठीचे अंदाजित आहेत. प्रत्यक्ष खर्च तुमची परिस्थिती, शस्त्रक्रियेची गुंतागुंत, तुम्ही निवडलेल्या खोलीचा प्रकार, रुग्णालयातील मुक्कामाचा कालावधी आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही गुंतागुंतीवर अवलंबून असतो. डिलक्स व सुपर डिलक्स खोल्यांचे दर अधिक आहेत. आणीबाणीतील दाखल होणे तसेच रात्री किंवा सुट्टीच्या दिवशीच्या शस्त्रक्रियेसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते. हे दर पूर्वसूचनेशिवाय बदलू शकतात. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी लेखी अंदाजासाठी कृपया +91-8668954915 वर कॉल करा.

शस्त्रक्रियेची तयारी

• तुमचे सर्व प्रसूतीपूर्व रेकॉर्ड सोबत आणा, स्कॅन रिपोर्ट, रक्तगट आणि पूर्वीच्या कोणत्याही ऑपरेशनची कागदपत्रे.
• तुमची सर्व औषधे सांगा, लोह, कॅल्शियम, रक्त पातळ करणारी औषधे, आणि कोणतीही आयुर्वेदिक किंवा होमिओपॅथिक औषधे यांसह.
• उपवासाच्या सूचना पाळा ठरवलेल्या ऑपरेशनसाठी, साधारणपणे 6 ते 8 तास अन्न नाही आणि 2 तास स्वच्छ पाणी नाही.
• रुग्णालयाची बॅग तयार ठेवा, सैल, पुढून उघडणारे कपडे, सॅनिटरी पॅड, बाळाचे काही कपडे आणि मऊ सुती चादर.
• घरी मदतीची व्यवस्था करा, किमान पहिले 2-3 आठवडे, कारण तुम्ही जड वजन किंवा जड घरकाम करू नये.
• आधीच प्रश्न विचारा, भूल, बाळाची काळजी आणि तुमच्यासोबत कोण राहू शकते याबद्दल. ते लिहून ठेवा.
• रुग्णालयात कोणीतरी तुमच्यासोबत राहील याची खात्री करा, आणि तुमच्या जोडीदाराला योजना माहीत असू द्या.
• आमचा नंबर सेव्ह करा आणि घरी गेल्यानंतर कोणत्याही समस्येसाठी रुग्णालयाचा मार्ग माहीत ठेवा.

---

तुम्ही गर्भवती असाल आणि सिझेरियनची गरज पडू शकते का असा प्रश्न असेल, किंवा पूर्वी झाले असेल आणि दुसऱ्या बाळाचे नियोजन करत असाल, तर लवकर येऊन बोला. शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती येथील प्रसूती टीम तुमचे रेकॉर्ड पाहून सोप्या शब्दांत सर्वात सुरक्षित योजना समजावून सांगेल. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा येथे संपर्क साधा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.